Από τον μαύρο Ατλαντικό στη Μαύρη Ατλαντίδα

  Aaron Douglas, Aspiration, 1936

[το παρόν κείμενο γράφτηκε στα πλαίσια εργασίας για το μάθημα της ιστορίας της τέχνης]

 Το έργο με το οποίο θα ασχοληθώ είναι ο πίνακας του Aaron Douglas με τίτλο “Aspiration” και χρονολογείται το 1936. Το αρχικό ερέθισμα που πυροδότησε το ενδιαφέρον μου για το συγκεκριμένο έργο είναι η σχέση που αυτό έχει με την ιστορική μνήμη, την μαύρη ταυτότητα και το πως αυτή διαμορφώθηκε μέσα στα χρόνια, καθώς και την επιθυμία για απελευθέρωση των φυλετικά καταπιεσμένων μαύρων στις ΗΠΑ. Στο παρακάτω κείμενο θα μιλήσω για την ζωή και το έργο του Aaron Douglas και θα εξετάσω τον εν λόγω πίνακα μέσα από το κοινωνικό, ιστορικό και πολιτικό περιβάλλον στο οποίο προέκυψε. Ακόμα, θα αναλύσω τον συμβολισμό του πίνακα, την συνεισφορά του στην ιστορία της μοντέρνας τέχνης καθώς και την πολιτιστική και ιδεολογική παρακαταθήκη που άφησε μέσα από την φιλοσοφική ματιά του αφρο-αμερικανού θεωρητικού Paul Gilroy.

 Ο Aaron Douglas γεννήθηκε το 1889 στην Τοπέκα, πρωτεύουσα της πολιτείας του Κάνσας, σε μια φτωχή αφροαμερικάνικη συνοικία. Αφότου αποφοίτησε από το λύκειο, παρακολούθησε μαθήματα εικαστικών τεχνών στο Μουσείο Τέχνης του Ντιτρόιτ και σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Νεμπράσκα. Κατά τα νεανικά του χρόνια, ήρθε αντιμέτωπος με πολλές οικονομικές δυσχέρειες και από μικρός αναγκάστηκε να εργάζεται σε διάφορες δουλειές ώστε να μπορεί να βγάζει τα προς το ζην. Το 1925 μετακόμισε στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης για να ασχοληθεί επαγγελματικά με την τέχνη του. Το Χάρλεμ εκείνη την εποχή βρισκόταν στο επίκεντρο της αφροαμερικάνικης κουλτούρας, ενώ είχε ήδη πολύ μεγάλη πολιτιστική κληρονομιά για την συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Εκεί, ο Aaron Douglas γνώρισε τον μαρξιστή κοινωνιολόγο W.E.B. Du Bois και ανέλαβε επιμέλεια της καλλιτεχνικής στήλης στο περιοδικό The Crisis, το μηνιαίο έντυπο που εξέδιδε ο Du Bois. Το συγκεκριμένο περιοδικό καταπιανόταν με τα ποικίλα προβλήματα των Αφροαμερικανών καθώς και διάφορα άλλα θέματα κοινωνιολογικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

 Κατά την διάρκεια της πολυετούς παραμονής του στη Νέα Υόρκη, ο Aaron Douglas υπήρξε μία από τις σημαντικότερες φιγούρες της Αναγέννησης του Χάρλεμ. Η Αναγέννηση του Χάρλεμ ήταν ένα πολύμορφο κίνημα που επηρέασε σημαντικά τα πολιτιστικά δρώμενα, υπήρξε πολύ σημαντικός σταθμός για την βορειοαμερικανική ιστορία και συνέβαλε σημαντικά στην διαμόρφωση της αφροαμερικάνικης κουλτούρας. Η Αναγέννηση του Χάρλεμ ως ιστορικό γεγονός δεν περιορίζεται στην ιστορία της τέχνης, καθώς δεν ήταν απλώς μια μεγάλη άνθηση της αφροαμερικανικής κουλτούρας αλλά ένας συνολικός επανακαθορισμός των σχέσεων μεταξύ των μαύρων και των λευκών στις ΗΠΑ. Την περίοδο που ο Aaron Douglas μετακόμισε στο Χάρλεμ, το συγκεκριμένο κίνημα βρισκόταν στο απόγειό του, γεγονός το οποίο διαμόρφωσε κατά πολύ τη σκέψη και το έργο του καλλιτέχνη.

 Το 1931 ο Aaron Douglas πήγε στο Παρίσι για να παρακολουθήσει σειρά σεμιναρίων γλυπτικής και ζωγραφικής στο καλλιτεχνικό ινστιτούτο Académie Scandinave. Γύρισε στο Χάρλεμ το 1934 και άρχισε να ζωγραφίζει πίνακες που σχετίζονταν με την αφροαμερικάνικη ιστορία και τη μαύρη ταυτότητα. Το 1936 παρουσίασε μία σειρά πινάκων του στην έκθεση με τίτλο “Aspects of Negro Life” στην Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Η συγκεκριμένη έκθεση είχε σκοπό να αναδείξει την ιστορία της καταπίεσης των Αφροαμερικανών, πτυχές της κοινωνικής και πολιτιστικής τους ζωής καθώς και να φανταστεί έναν προοδευτικό ορίζοντα για αυτούς. Πολλοί από τους πίνακες εικονίζουν ένα καθαρό και λαμπρό μέλλον, στο οποίο οι Αφροαμερικανοί έχουν απελευθερωθεί πλήρως από όλες τις μορφές καταπίεσης και αποτελούν έναν ισχυρό, αυτόνομο πολιτισμό στον οποίο έχουν πραγματώσει όλες τις πτυχές της μαύρης ταυτότητας.

 Ο πίνακας με τίτλο “Aspiration” (μετάφραση: φιλοδοξία) που βρισκόταν στην έκθεση, αναπαριστά τρεις πτυχές της ιστορίας των μαύρων της Αμερικής, καθώς και τρεις εκδοχές της κοινωνικής τους ταυτότητας. Ο πίνακας τότε είχε προκαλέσει πολύ μεγάλη εντύπωση και σήμερα παραμένει ένα από τα διασημότερα έργα του καλλιτέχνη. Η επιτυχία αυτή οφείλεται στον συμβολισμό του, ο οποίος μεταδίδεται με αριστουργηματικό τρόπο μέσω της αισθητικής του.

 Στο κάτω μέρος του πίνακα εικονίζονται τα χέρια των Αφροαμερικανών δεμένα με αλυσίδες να ορθώνονται προς τα πάνω. Σε αυτό το σημείο έχουν χρησιμοποιηθεί σκοπίμως τα πιο σκούρα χρώματα για να αναδείξουν το παρελθόν της σκλαβιάς, τη σκοτεινότερη περίοδο για τους Αφροαμερικανούς. Ο κοινωνιολόγος Paul Gilroy θεωρεί την οικοδόμηση των ΗΠΑ κληρονομιά της εργασίας των Αφροαμερικανών σκλάβων εκείνης της σκοτεινής περιόδου. Αυτό που ο Gilroy αποκαλεί μαύρο Ατλαντικό, δηλαδή εκείνη την αγωνιώδη περίοδο που τα καράβια των λευκών διέσχιζαν τον ωκεανό γεμάτα αλυσοδεμένους μαύρους σκλάβους, αποτυπώνεται με πολύ αριστοτεχνικό τρόπο στο έργο.

 Αντίθετα, στο πάνω μέρος του πίνακα βλέπουμε την πιο φωτεινή εικόνα, την αναπαράσταση μιας λαμπερής πολιτείας να βρίσκεται στην κορυφή ενός υψώματος. Αυτή η πολιτεία συμβολίζει το φαντασιακό μέλλον των Αφροαμερικανών, το όραμα της Μαύρης Ατλαντίδας, μία ουτοπική εικόνα η οποία θεμελιώθηκε εκείνη την περίοδο και από τότε εμφανίζεται συχνά στην αφροφουτουριστική τέχνη και λογοτεχνία. Σε εκείνο τον κόσμο, οι Αφροαμερικανοί είναι αυτόνομοι, αυτάρκεις και περήφανοι για την πολιτιστική τους ταυτότητα.

 Στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ αυτών των δύο αναπαραστάσεων υπάρχει μία τρίτη εικόνα που δείχνει τρεις Αφροαμερικανούς να στέκονται πάνω σε μία αψίδα και να κοιτάνε προς την κατεύθυνση του μέλλοντος. Η πρώτη φιγούρα είναι ένας άντρας που κρατάει ένα σαξόφωνο και δείχνει προς την πολιτεία, η δεύτερη στέκεται πλάι της πρώτης και κρατάει έναν χάρακα και έναν διαβήτη, ενώ δίπλα στο πόδι της υπάρχει μία υδρόγειος. Δίπλα τους, πάνω στα σκαλοπάτια κάθεται μία θηλυκή φιγούρα με ένα βιβλίο στο χέρι. Με αυτό τον τρόπο, ο καλλιτέχνης συμβολίζει τα μέσα με τα οποία θα φτάσουν οι Αφροαμερικανοί στον τελικό τους προορισμό. Το πρώτο μέσο, το σαξόφωνο, συμβολίζει την πολιτιστική τους ταυτότητα, ο χάρακας και ο διαβήτης συμβολίζουν την επιστήμη, την οποία θα χειριστούν για να οικοδομήσουν το μέλλον τους, και το βιβλίο, το πιο εμφανές σύμβολο, συμβολίζει την μόρφωση, μέσω της οποίας θα αποκτήσουν συνείδηση και θα καταφέρουν να απελευθερωθούν από το λευκό καταπιεστικό αποικιοκρατικό σύστημα.

 Ο Aaron Douglas υπήρξε πολύ σημαντική μορφή για τον αφροαμερικάνικο πολιτισμό, πολλοί τον έχουν αποκαλέσει τον “πατέρα της αφροαμερικάνικης τέχνης”, και όχι άδικα. Ο Douglas, μέσα από την ζωγραφική, μπόρεσε να αναπαραστήσει τον πόνο και την ιστορία του αφροαμερικάνικου λαού, αλλά ταυτόχρονα να φανταστεί και ένα ιδανικό μέλλον, το οποίο θα αποτελούσε έμπνευση για πολλές γενιές αργότερα. Σήμερα, το έργο του αναβιώνει μέσα από το κίνημα Black Lives Matter και τους αγώνες που δίνει ο μαύρος λαός καθημερινά ενάντια στον ρατσισμό, την εκμετάλλευση και την φυλετική καταπίεση.

---

Βιβλιογραφία:

Amy Helene Kirschke, Aaron Douglas: Art, Race, and the Harlem Renaissance, University Press of Mississippi, Jackson, 1995

Paul Gilroy, The Black Atlantic: Modernity and Double Consciousness, Harvard University Press, Cambridge, 1993

Kodwo Eshun, “Further Considerations on Afrofuturism”, The New Centennial Review, Volume 2, June 2003, 287-302